Boşanma Davasında Süreç Nasıl İşler?

Boşanma davası, aile mahkemesine verilen dava dilekçesiyle başlar; karşılıklı dilekçeler, ön inceleme, delillerin toplandığı tahkikat ve sözlü yargılama aşamalarından geçerek hükümle sonuçlanır. Eşler boşanma ve sonuçları üzerinde anlaşmışsa süreç çoğu zaman tek duruşmada tamamlanır, anlaşma yoksa çekişmeli yargılama yürütülür. Evlilik, mahkeme kararının kesinleştiği tarihte sona erer.

Boşanma davası hangi sebeplerle açılır?

Türk Medeni Kanunu (TMK) boşanma sebeplerini tek tek sayar. Bunların bir kısmı belirli bir olaya dayanan özel sebeplerdir:

• Zina (m. 161): Dava hakkı, sebebin öğrenilmesinden itibaren altı ay ve her hâlde eylemin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Affeden eş dava açamaz.
• Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m. 162): Altı aylık ve beş yıllık süreler ile af kuralı bu sebepte de geçerlidir.
• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m. 163): Küçük düşürücü bir suç işleyen ya da haysiyetsiz hayat süren eşle birlikte yaşamak diğer eşten beklenemiyorsa dava açılabilir; kanun bu sebep için süre sınırı koymamıştır.
• Terk (m. 164): Ayrılığın en az altı ay sürmesi ve hâkim ya da noter aracılığıyla gönderilen ortak konuta dönme ihtarının sonuçsuz kalması gerekir. İhtar dördüncü ay bitmeden istenemez, ihtardan sonra iki ay geçmeden de dava açılamaz.
• Akıl hastalığı (m. 165): Hastalığın ortak hayatı diğer eş için çekilmez kılması ve geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla saptanması aranır.

Uygulamada en sık başvurulan sebep ise genel sebeptir: evlilik birliğinin, eşlerden ortak hayatı sürdürmeleri beklenemeyecek derecede temelinden sarsılması (m. 166/1). Halk arasında "şiddetli geçimsizlik" denen durum budur. Davacının kusuru daha ağırsa davalı davaya itiraz edebilir. Ancak itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin sürmesinde davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa yine boşanmaya karar verilebilir (m. 166/2).

Boşanma davası reddedilmiş ve ret kararının kesinleşmesinden başlayarak bir yıl geçtiği hâlde ortak hayat yeniden kurulamamışsa, evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemiyle boşanmaya karar verilir (m. 166/4). Bu süre önceden üç yıldı; 2024'te 7532 sayılı Kanunla bir yıla indirildi.

Anlaşmalı boşanma ile çekişmeli boşanma arasındaki fark

Anlaşmalı boşanmada eşler hem boşanma hem de sonuçları konusunda uzlaşmış olarak mahkemeye gelir. Çekişmeli boşanmada eşlerden biri boşanmak istemez ya da velayet, nafaka, tazminat gibi konularda anlaşma yoktur; mahkeme delilleri toplayarak karar verir.

Anlaşmalı boşanmanın şartları

TMK m. 166/3 uyarınca şu şartların tamamı aranır:

• Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır.
• Eşler birlikte başvurmalı ya da biri diğerinin açtığı davayı kabul etmelidir.
• Hâkim tarafları bizzat dinlemeli ve iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmelidir. Avukatla temsil edilen eşin de duruşmaya kendisinin gelmesi bu nedenle gerekir.
• Boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında eşlerin kabul ettiği düzenleme hâkim tarafından uygun bulunmalıdır.

Boşanma protokolünde neler bulunur?

Eşlerin anlaşmasını yazıya döktüğü metne uygulamada boşanma protokolü denir. Protokolde en azından şu konular açıkça düzenlenir:

• Ortak çocuk varsa velayetin kimde kalacağı ve diğer ebeveynin çocukla hangi zamanlarda görüşeceği (kişisel ilişki),
• Çocuk için ödenecek iştirak nafakası,
• Eşlerden birinin yoksulluk nafakası isteyip istemediği,
• Maddi ve manevi tazminat talepleri.

Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek protokolde değişiklik yapabilir; boşanmaya ancak eşler bu değişiklikleri de kabul ederse karar verilir. Yargıtay uygulamasında mal rejiminin tasfiyesi, yani evlilikte edinilen malların paylaşımı, protokolün zorunlu unsuru sayılmaz; protokolde açıkça çözülmezse sonradan ayrı bir davaya konu olabilir.

Çekişmeli boşanmada ispat

Çekişmeli davada davacı, dayandığı olayları ispat etmek zorundadır. Hâkim bu olayların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz; karşı tarafın olayları kabul etmesi (ikrar) hâkimi bağlamaz ve taraflara yemin önerilemez (TMK m. 184). Yargılama sürerken eşler anlaşıp protokol sunarsa, şartları varsa dava anlaşmalı boşanma olarak sonuçlanabilir.

Boşanma davası nerede ve nasıl açılır?

Boşanma davasına aile mahkemesi bakar. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde dava, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m. 2, 4).

Davanın hangi yerde açılacağı konusunda davacının seçeneği vardır: eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi ya da eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir (TMK m. 168). Yargıtay uygulamasında bu yetki kuralı kesin sayılmadığından, davalı yetki itirazını cevap dilekçesinde ileri sürmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK m. 19).

Dava, dayanılan olayların, delillerin ve taleplerin (boşanma, velayet, nafaka, tazminat) açıkça yazıldığı bir dilekçeyle açılır. Dilekçe adliyeye elden verilebilir ya da güvenli elektronik imzayla UYAP (yargının bilişim sistemi) üzerinden gönderilebilir. Dava açılırken harç ve gider avansı yatırılır; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenir (HMK m. 119, 120, 445). Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olanlar mahkemeden adli yardım isteyebilir (HMK m. 334).

Boşanma davası açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu değildir. Bu yazının yayım tarihi itibarıyla, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanununun arabuluculuğun dava şartı olduğu uyuşmazlıkları sayan 18/B maddesinde boşanma yer almaz. Boşanmaya yalnızca hâkim karar verebilir.

Çekişmeli boşanma davası nasıl ilerler?

Boşanma davası yazılı yargılama usulüne tabidir. HMK'ya göre aşamalar sırasıyla şöyledir:

1. Dava dilekçesi: Dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır ve dilekçe mahkemece davalıya tebliğ edilir (m. 118, 122).
2. Cevap dilekçesi: Davalı, tebliğden itibaren iki hafta içinde cevap verebilir. Dilekçeyi bu sürede hazırlamak çok zor ya da imkânsızsa, süre dolmadan başvuran davalıya bir defaya mahsus ve bir ayı geçmeyen ek süre verilebilir. Davalı da boşanma istiyorsa karşı davasını cevap süresi içinde açar (m. 127, 133).
3. Cevaba cevap ve ikinci cevap: Davacı cevap dilekçesine, davalı da davacının bu yanıtına tebliğden itibaren iki hafta içinde karşılık verebilir (m. 136).
4. Ön inceleme: Mahkeme dava şartlarını ve yetki itirazı gibi ilk itirazları inceler, tarafların anlaştığı ve anlaşamadığı noktaları belirler. Duruşma davetiyesinin tebliğiyle, dilekçelerde gösterilip henüz sunulmamış belgelerin verilmesi için iki haftalık kesin süre başlar (m. 137-140).
5. Tahkikat: Tanıklar dinlenir, gerekli kayıtlar getirtilir, tarafların ekonomik ve sosyal durumu araştırılır. Mahkeme gerek görürse psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıdan inceleme yapmasını ister (4787 sayılı Kanun m. 5).
6. Sözlü yargılama ve hüküm: Tahkikat bitince taraflara son sözleri sorulur ve karar açıklanır. Duruşmada yalnızca hüküm sonucu açıklanmışsa gerekçeli kararın bir ay içinde yazılması gerekir (m. 186, 294).

Dilekçeler aşaması bittikten sonra iddia ve savunmalar kural olarak genişletilemez (HMK m. 141); dayanılan olayların baştan eksiksiz yazılması bu yüzden önemlidir. Tanıklar tek bir listeyle bildirilir, ikinci liste verilemez (HMK m. 240). Hukuka aykırı yoldan elde edilen deliller mahkemece dikkate alınmaz (HMK m. 189).

Dava sürerken tedbir nafakası ve diğer geçici önlemler

Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen alır.4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 169

"Re'sen" sözcüğü, hâkimin bu önlemleri talep olmasa da kendiliğinden alabileceğini anlatır. Uygulamada en sık görülenler, geliri bulunmayan ya da yetersiz olan eş ve çocuklar için tedbir nafakası, çocukların dava boyunca kimin yanında kalacağının belirlenmesi ve ortak konutun hangi eşin kullanımına bırakılacağıdır.

Şiddet ya da şiddet tehlikesi varsa, boşanma davasından bağımsız olarak 6284 sayılı Kanun kapsamında ortak konuttan uzaklaştırma ve yaklaşmama gibi tedbirler aile mahkemesinden, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluktan (polis veya jandarma) da istenebilir.

Boşanma kararı ne zaman kesinleşir?

Aile mahkemesinin kararına karşı, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesine başvurulabilir; bu yola istinaf denir (HMK m. 345). Bölge adliye mahkemesinin temyiz edilebilen kararlarına karşı da tebliğden itibaren iki hafta içinde Yargıtay'a gidilebilir (HMK m. 361). Süresinde başvuru yapılmazsa ya da bu yollar tükenirse karar kesinleşir.

Aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m. 350, 367). Eşler karar kesinleşene kadar hukuken evlidir; Yargıtay uygulamasında sadakat yükümlülüğünün de o tarihe kadar sürdüğü kabul edilir. Taraflar, gerekçeli karar kendilerine tebliğ edildikten sonra istinaf hakkından feragat ederek kesinleşmeyi öne çekebilir; tebliğden önce feragat mümkün değildir (HMK m. 349). Anlaşmalı boşanmalarda çoğunlukla bu yol izlenir.

Kesinleşen karar, mahkeme yazı işleri müdürünce on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirilir ve nüfus kaydına işlenir (5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 55).

Boşanmanın sonuçları: velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımı

Boşanmayla birlikte aile hukukunun birçok konusu gündeme gelir; bir kısmı boşanma davasında karara bağlanır, bir kısmı ayrı talep ya da dava gerektirir.

Velayet ve çocukla kişisel ilişki

Mahkeme boşanmaya karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinler, velayeti kural olarak eşlerden birine bırakır ve diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişkisini düzenler (TMK m. 182, 336). Kişisel ilişki düzenlenirken çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararı esas alınır. Kararda, bu düzenlemeye uyulmazsa çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği de ihtar edilir.

İştirak ve yoksulluk nafakası

Velayet kendisine bırakılmayan eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır; buna iştirak nafakası denir (TMK m. 182). Bakım borcu çocuk ergin oluncaya kadar, eğitimi sürüyorsa durum ve koşullara göre eğitim bitene kadar devam eder (TMK m. 328).

Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer eşten mali gücü oranında yoksulluk nafakası isteyebilir; nafaka ödeyecek eşin kusurlu olması aranmaz (TMK m. 175).

Maddede nafakanın "süresiz olarak" istenebileceği yazılıdır. Anayasa Mahkemesi 4 Haziran 2026 tarihli kararıyla (E. 2025/156, K. 2026/131) bu ibareyi iptal etmiş, iptal hükmünün kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra, 30 Haziran 2027'de yürürlüğe girmesine karar vermiştir. İptal edilen yalnızca süreye ilişkin ibaredir; yoksulluk nafakası kurumu yürürlüktedir. Nafakanın süresinin bundan sonra nasıl belirleneceği, bu konuda yapılacak yasal düzenlemeye bağlıdır.

Aylık ödeme biçiminde hükmedilen yoksulluk nafakası, alacaklının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden sona erer; tarafların mali durumu değişirse artırılması veya azaltılması istenebilir (TMK m. 176). Ödenmeyen nafaka alacakları icra takibi yoluyla tahsil edilebilir.

Maddi ve manevi tazminat

Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu eş, kusurlu eşten uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Boşanmaya yol açan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş de kusurlu eşten manevi tazminat talep edebilir (TMK m. 174). Tazminat ve yoksulluk nafakasına mahkeme kendiliğinden hükmetmez; bunların talep edilmesi gerekir.

Mal rejiminin tasfiyesi

Eşler sözleşmeyle başka bir rejim seçmemişse edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). Her eş, diğerinin rejim süresince karşılığını vererek edindiği malların borçlar düşüldükten sonra kalan değerinin yarısı üzerinde alacak hakkına sahiptir. Rejimin başlangıcında sahip olunan mallar ile miras ya da bağış gibi karşılıksız kazanımlar kişisel maldır ve hesaba girmez (TMK m. 219, 220, 236). Boşanmaya karar verilirse rejim, boşanma davasının açıldığı tarihten geçerli olarak sona erer (TMK m. 225).

Tasfiye, eşlerin bağlı olduğu rejimin kurallarına göre yapılır (TMK m. 179) ve boşanma davasının kendiliğinden kapsadığı bir konu değildir; ayrıca talep edilmesi, çoğu zaman da ayrı bir dava açılması gerekir. Uygulamada bu davada karar verilebilmesi için boşanma hükmünün kesinleşmesi beklenir.

Soyadı, miras ve sonradan açılacak davalar

Boşanan kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Eski eşinin soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun eski eşe zarar vermeyeceğini ispat ederse, hâkimden bu soyadını taşımak için izin isteyebilir (TMK m. 173). Boşanmanın miras hukuku bakımından da sonucu vardır: boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz ve boşanmadan önce yapılmış vasiyetname gibi ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan haklar, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça kaybedilir (TMK m. 181).

Evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 178

Bu bir yıllık süre, boşanma davasında istenmemiş olan maddi ve manevi tazminat ile yoksulluk nafakası talepleri bakımından önem taşır. Yargıtay uygulamasında mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar bu hükme değil, boşanma kararının kesinleşmesinden başlayan on yıllık genel zamanaşımına (Türk Borçlar Kanunu m. 146) tabi tutulur.

Boşanma davası ne kadar sürer?

Kanunda boşanma davası için azami bir süre öngörülmemiştir; süre dosyadan dosyaya değişir. Anlaşmalı boşanmada şartlar tamamsa karar çoğu zaman ilk duruşmada verilir, geriye gerekçeli kararın yazılması, tebliği ve kesinleşme kalır. Çekişmeli davalarda süreyi başlıca şu etkenler belirler:

• Tebligatın ne kadar sürede yapılabildiği (adres sorunu, yurt dışındaki davalı),
• Dilekçeler aşamasındaki iki haftalık süreler ve aradaki tebligatlar,
• Tanık sayısı, kurumlardan istenecek kayıtlar ve uzman incelemesi,
• Mahkemenin iş yükü ve duruşma aralıkları,
• İstinaf ve temyiz incelemesinin süresi.

31 Temmuz 2026'da yürürlüğe giren değişiklikle duruşmalar arasındaki süre kural olarak üç ayı aşamaz; bilirkişi incelemesinin uzaması gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun bir süre belirleyebilir (HMK m. 147/3).

Süreçte kaçırılmaması gereken süreler

Boşanma sürecinde hak kaybına yol açabilecek başlıca süreler şunlardır:

• Zina ile hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranışa dayanan dava: öğrenmeden itibaren altı ay, her hâlde beş yıl.
• Cevap dilekçesi, karşı dava, istinaf ve temyiz: ilgili tebliğden itibaren iki hafta.
• Boşanma davasında istenmemiş tazminat ve yoksulluk nafakası: hükmün kesinleşmesinden itibaren bir yıl.

Sürelerin başlangıcı ve hangi kuralın uygulanacağı somut olaya göre değiştiğinden, hak kaybı yaşanmaması için dava açmadan önce hukuki destek alınması yerinde olur.