Muris Muvazaası Nedir, Nasıl İspatlanır?

Muris muvazaası, mirasbırakanın (murisin) mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapulu taşınmazını tapuda satış ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi göstererek devretmesidir. Miras hakkı zedelenen mirasçılar, mirasbırakanın ölümünden sonra açacakları tapu iptali ve tescil davasında bu durumu tanık dahil her türlü delille ispatlayabilir. Mahkeme devrin gerçek niteliğini mirasbırakanın satış ihtiyacına, alıcının alım gücüne, bedel ile gerçek değer arasındaki farka ve aile içi ilişkilere bakarak belirler.

Muris muvazaası ne demek, hukuki dayanağı nedir?

Muvazaa, tarafların başkalarını yanıltmak için gerçek iradelerine uymayan bir işlemi yapmış gibi görünmeleridir; gündelik dilde danışıklı işlem denir. Muris muvazaasında yanıltılmak istenenler mirasçılardır. Mirasbırakan taşınmazını gerçekten devretmek ister, fakat karşılıksız verdiği malı satmış gibi gösterir. Örneğin evini çocuklarından yalnızca birine bırakmak isteyen kişi, tapuda satış göstererek devir yapar; gerçekte bir bedel ödenmemiştir. Halk arasında buna mirastan mal kaçırma denir.

Kanunlarda muris muvazaası adıyla ayrı bir düzenleme yoktur. Dayanak, sözleşmeler hukukunun muvazaaya ilişkin genel kuralı ile Yargıtay'ın 1.4.1974 tarihli ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı'dır. İçtihadı birleştirme kararları benzer konularda mahkemeleri bağlar (2797 sayılı Yargıtay Kanunu m. 45).

Bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır.6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 19/1

Yargıtay'ın akıl yürütmesi iki adımlıdır. Tapuda görünen satış, tarafların gerçek iradesini yansıtmadığı için muvazaalıdır ve hüküm doğurmaz. Arkasında gizlenen bağış da taşınmaz devrinde aranan resmî şekilde yapılmadığından geçersizdir (Türk Medeni Kanunu m. 706, Türk Borçlar Kanunu m. 237, Tapu Kanunu m. 26). İki işlem de ayakta kalmayınca tapu kaydı hukuki dayanaktan yoksun kalır; buna yolsuz tescil denir (Türk Medeni Kanunu m. 1024). Mirasçılar bu kaydın iptalini isteyebilir.

Muris muvazaasının şartları nelerdir?

İçtihadı birleştirme kararına ve Yargıtay'ın sonraki uygulamasına göre bir devrin muris muvazaası sayılması için şu koşullar birlikte aranır:

1. Mirasbırakanın adına tapuda kayıtlı bir taşınmaz bulunmalıdır.
2. Taşınmaz, tapuda satış ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesi gösterilerek devredilmiş olmalıdır.
3. Gerçekte amaçlanan işlem bağış, yani karşılıksız bir kazandırma olmalıdır.
4. Mirasbırakan bu yola mirasçılarını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla başvurmuş olmalıdır.

Taşınmazı devralan kişi mirasçılardan biri olabileceği gibi aile dışından biri de olabilir. Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bir tarafın diğerini ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, diğer tarafın da malvarlığını ona devretmeyi üstlendiği sözleşmedir (Türk Borçlar Kanunu m. 611).

Kapsam dışında kalan durumlar

Yargıtay aşağıdaki hâllerde içtihadı birleştirme kararının uygulanamayacağını kabul etmektedir:

• Tapuda açıkça bağış olarak yapılan devirler. Gizlenen bir işlem bulunmadığından muvazaadan söz edilmez; resmî şekle uygun bağış geçerlidir.
• Tapusuz taşınmazlar ile para ve altın gibi taşınır mallar. Bunların elden bağışlanması şekle bağlı olmadığından gizlenen bağış geçerli sayılır.
• Bedelini mirasbırakanın ödediği, fakat satıcıdan doğrudan başkası adına alınan taşınmazlar. Taşınmaz hiçbir zaman mirasbırakan adına kayıtlı olmadığından karar uygulanmaz.

Bu üç durumda muris muvazaasına dayanılamaz. Saklı payı, yani kanunun altsoy, ana baba ve eş için koruduğu asgari miras payı zedelenen mirasçılar, koşulları varsa tenkis (saklı payı aşan kazandırmanın indirilmesi) isteyebilir. Trafik siciline kayıtlı araçların devrinde ise Yargıtay, içtihadı birleştirme kararını değil muvazaaya ilişkin genel hükmü (Türk Borçlar Kanunu m. 19) uygulayarak iddiayı incelemektedir.

Davayı kimler, kime karşı ve ne zaman açabilir?

Kimler dava açabilir?

İçtihadı birleştirme kararına göre miras hakkı zedelenen her mirasçı dava açabilir; saklı paylı olmak şart değildir. Saklı payı bulunmayan kardeşler de mirasçı oldukları takdirde bu yola başvurabilir. Yargıtay uygulamasında mirası reddeden ya da mirastan feragat eden kişinin bu davayı açamayacağı kabul edilir.

Yargıtay uygulamasında mirasçıların birlikte hareket etmesi zorunlu görülmez. Her mirasçı tek başına, kendi miras payı oranında iptal ve tescil isteyebilir. Dava kabul edildiğinde tapu yalnızca davacının payı oranında düzeltilir; dava açmayan mirasçıların payı davalının üzerinde kalır. Taşınmazın bütünüyle terekeye, yani mirasbırakanın geride bıraktığı malvarlığına dönmesi isteniyorsa diğer mirasçıların da davaya katılması veya onay vermesi, bu sağlanamıyorsa terekeye temsilci atanması gerekir (Türk Medeni Kanunu m. 640).

Dava kime karşı açılır?

Dava, taşınmazı mirasbırakandan devralan ve tapuda malik görünen kişiye, bu kişi ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Taşınmaz sonradan başkasına satılmışsa sonuç, yeni malikin iyiniyetli olup olmadığına bağlıdır. Tapu kaydına iyiniyetle güvenerek taşınmazı edinen üçüncü kişinin kazanımı korunur (Türk Medeni Kanunu m. 1023). Tescilin yolsuz olduğunu bilen ya da bilmesi gereken kişi bu korumadan yararlanamaz (m. 1024).

Son malik iyiniyetliyse tapu iptal edilemez. Uygulamada davacı bu hâlde, miras payına düşen bedelin taşınmazı muvazaalı işlemle devralan kişiden tahsilini ister. Devir dava açıldıktan sonra yapılmışsa davacı, davaya yeni malike karşı devam etmek ile talebini tazminata çevirmek arasında seçim yapar (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 125).

Dava ne zaman açılabilir?

Miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır (Türk Medeni Kanunu m. 575). Yargıtay'a göre dava hakkı da bu anda doğar; mirasbırakan hayattayken açılan muris muvazaası davası reddedilir.

Muris muvazaası nasıl ispatlanır?

İspat yükü, devrin mal kaçırma amacıyla yapıldığını ileri süren davacıdadır (Türk Medeni Kanunu m. 6). Yargıtay'a göre mirasçılar bu davayı mirasbırakanın yerine geçen kişi sıfatıyla değil, kendi miras haklarına dayanarak açtıklarından işlemin tarafı sayılmazlar. Üçüncü kişilerin muvazaa iddialarında tanık dinlenebildiği için (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 203/1-d) senede karşı tanıkla ispat yasağı burada uygulanmaz. Tanık anlatımları, banka ve tapu kayıtları, keşif ve bilirkişi raporu gibi her türlü delil kullanılabilir.

Yargıtay'ın dikkate aldığı ölçütler

Mirasbırakanın gerçek niyeti doğrudan gözlemlenemediğinden mahkeme bunu dış olgulardan çıkarır. Yargıtay kararlarında yinelenen başlıca ölçütler şunlardır:

• Mirasbırakanın taşınmazını satmasını gerektiren haklı ve makul bir nedeninin, örneğin para ihtiyacının bulunup bulunmadığı
• Devralan kişinin taşınmazı satın almaya yetecek alım gücünün olup olmadığı
• Tapuda gösterilen satış bedeli ile taşınmazın o tarihteki gerçek değeri arasındaki fark
• Mirasbırakan ile devralan kişi ve diğer mirasçılar arasındaki ilişkiler
• Ülkenin ve yörenin gelenekleri, toplumsal eğilimler ve olayların olağan akışı

Bu ölçütler tek tek değil, birlikte değerlendirilir. Taşınmazın devir tarihindeki değeri keşif (yerinde inceleme) ve bilirkişi raporuyla belirlenir. Yargıtay, tapudaki bedel ile gerçek değer arasındaki farkın tek başına muvazaayı kanıtlamadığını belirtmektedir. Bedelin ödendiğini gösteren bir kaydın bulunup bulunmadığı da diğer delillerle birlikte ele alınır.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde değerlendirme

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi iki tarafa da borç yüklediğinden, gerçek bir bakım amacıyla yapılmışsa geçerlidir. Yargıtay'a göre sözleşme tarihinde mirasbırakanın özel bir bakım ihtiyacı içinde bulunması şart değildir. Muvazaa incelemesinde mirasbırakanın yaşı ve sağlık durumu, aile koşulları, malvarlığının miktarı ve devredilen malın tüm malvarlığına oranının makul sınırda kalıp kalmadığı araştırılır.

Hangi hâllerde muvazaa iddiası kabul edilmez?

Belirleyici olan mirasbırakanın gerçek iradesidir. Mal kaçırma amacı ispatlanamadığında dava reddedilir. Yargıtay kararlarına yansıyan başlıca durumlar şunlardır:

• Satışın gerçek olması. Bedelin gerçekten ödendiği anlaşılırsa muvazaadan söz edilmez.
• Sağlıkta yapılan dengeli paylaştırma. Mirasbırakan sağlığında bütün mirasçılarını kapsayan, hak dengesini kabul edilebilir ölçüde gözeten bir paylaştırma yapmışsa Yargıtay mal kaçırma kastının bulunmadığını kabul eder. Bu savunma ileri sürüldüğünde mirasbırakandan her mirasçıya geçen mallar araştırılır.
• Bakım ve emeğe karşılık yapılan devir. Mirasbırakana bakan kişiye minnet duygusuyla yapılan devirlerde, mal kaçırma amacı ispatlanamadığı için davanın reddedildiği kararlar vardır. Bakım ilişkisinin devir tarihinde gerçekten var olup olmadığı araştırılır.

Muris muvazaası davasında zamanaşımı var mı?

Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre muris muvazaasına dayanan tapu iptali ve tescil davası zamanaşımına ya da hak düşürücü süreye (geçmesiyle hakkın sona erdiği süre) bağlı değildir; mirasbırakanın ölümünden sonra bir süre sınırı olmaksızın açılabilir. Gerekçe, muvazaalı işlemin baştan itibaren hükümsüz olması ve zamanın geçmesiyle geçerli hâle gelmemesidir. Devrin ölümden kaç yıl önce yapıldığı da bu sonucu değiştirmez.

Kuralın bir istisnası vardır. Yargıtay'a göre mirasbırakan taşınmazın kadastro tespitinden önce ölmüşse dava, kadastro tutanağının kesinleşmesinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (3402 sayılı Kadastro Kanunu m. 12/3).

Tenkis davasında ise süre kanunda açıkça belirlenmiştir:

Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 571/1

Muris muvazaası davasında süre bulunmaması, beklemenin sakıncasız olduğu anlamına gelmez. Yıllar geçtikçe tanıklara ve banka kayıtlarına ulaşmak güçleşir, taşınmazın iyiniyetli bir üçüncü kişiye geçme ihtimali artar.

Dava hangi mahkemede açılır, harç nasıl belirlenir?

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 2). Tapu iptali ve tescil, taşınmaz mülkiyetine ilişkin bir gayrimenkul davası olduğundan taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (m. 12); dava başka bir yerde açılamaz.

Dava, taşınmazın değeri üzerinden nispi, yani değere göre oranla hesaplanan harca tabidir (492 sayılı Harçlar Kanunu m. 15, 16). Yargıtay uygulamasında dava değeri, taşınmazın dava tarihindeki değerinden davacının miras payına düşen kısımdır. Karar ve ilam harcının dörtte biri dava açılırken peşin ödenir (m. 28). Keşifte belirlenen değer dilekçede gösterilenden yüksek çıkarsa eksik harç tamamlanır; tamamlanmadıkça davaya devam edilmez (m. 30). Keşif, bilirkişi ve tebligat giderleri için ayrıca avans yatırılır (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 120, 324). Maktu harçlar ile gider avansı tutarları düzenli olarak güncellenir.

Yargılama giderleri kural olarak aleyhine hüküm verilen taraftan alınır (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 326). Bu giderleri karşılama gücü bulunmayanlar adli yardım isteyebilir (m. 334).

Taşınmazın dava sürerken başkasına devredilmesini önlemek için mahkemeden ihtiyati tedbir, yani dava sonuna kadar geçerli geçici bir koruma kararı istenebilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 389). Tedbir kural olarak teminat karşılığında verilir (m. 392). Tapu iptali ve tescil kararı kesinleşmeden tapuda uygulanamaz (m. 350, 367).

Tenkis davasından farkı nedir, birlikte açılabilir mi?

Tenkis, geçerli bir kazandırmanın mirasçının saklı payını aşan kısmının indirilmesidir. Bu davayı saklı paylı mirasçılar, yani altsoy (çocuklar ve torunlar), ana ve baba ile sağ kalan eş açabilir (Türk Medeni Kanunu m. 505, 506, 560); dava bir yıllık ve on yıllık hak düşürücü sürelere bağlıdır (m. 571). Muris muvazaasında ise işlem baştan geçersiz sayılır, saklı payı olmayan mirasçılar da dava açabilir ve davacı taşınmazda miras payının tamamı oranında hak kazanır.

Uygulamada iki talep çoğunlukla aynı dilekçede, terditli (kademeli) olarak ileri sürülür: asıl talep muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil, bu kabul edilmezse tenkistir. Mahkeme asıl talebi esastan reddetmedikçe ikinci talebi inceleyemez (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 111). Bu yol, mahkemenin devri içtihadı birleştirme kararının kapsamı dışında görmesi hâlinde tenkis talebinin süresinde ileri sürülmüş olmasını sağlar. Tenkis ve denkleştirme gibi miras hukukundan doğan diğer talepler ayrı koşullara bağlıdır.

Dava açmadan önce sık yapılan hatalar

Uygulamada en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Mirasbırakan hayattayken dava açmak.
• İddiayı yalnızca tapudaki bedelin düşüklüğüne dayandırmak; mirasbırakanın niyetini gösteren diğer olguları ve tanıkları ortaya koymamak.
• Tapuda bağış olarak yapılan devir ya da tapusuz taşınmaz için muris muvazaasına dayanmak ve tenkis talebini, dolayısıyla süresini gözden kaçırmak.
• Tek başına dava açıp taşınmazın tamamını istemek. Bu durumda yalnızca miras payı oranında talepte bulunulabilir.
• Tapu kaydının güncel durumuna bakmadan dava açmak ve taşınmazın devrini önleyecek tedbiri istememek.
• Taşınmazın değerini düşük göstermek. Keşifte belirlenen değere göre harç tamamlanmadıkça davaya devam edilmez.

Hangi talebin kime karşı ileri sürüleceği ve hangi delillere dayanılacağı her olayda ayrıca değerlendirilir. Tenkis süresi gibi hak düşürücü sürelerin kaçırılmaması için dava açılmadan önce hukuki destek alınması yerinde olur.